De foto’s stonden inmiddels al ruim tweeënhalf jaar op mijn computer opgeslagen, maar het was nog niet gelukt om met het er achterliggende verhaal op de proppen te komen. Totdat ik onlangs door de Heemkundevereniging Heibloem werd gevraagd een lezing te verzorgen over de bezienswaardigheden en geschiedenis van Leudal.
Wat is er dan mooier dan te beginnen met enkele nog nooit eerder vertoonde foto’s van het kamp van de Nederlandse Arbeidsdienst, het NAD-kamp, van Heibloem?
Werkkampen
Hoe ik aan de foto’s ben gekomen? Ergens in het najaar van 2023 kreeg ik een telefoontje van René van Iterson uit het Groningse Feerwerd. René biedt wandelaars langs de bekendste wandelroute van Nederland, het Pieterpad, een overnachtingsmogelijkheid aan en had kort daarvoor trekkers uit Roggel te gast gehad. Die plaatsnaam staat in zijn geheugen gegrift, want daar had zijn vader in de oorlogsjaren een paar maanden gewerkt in een werkkamp. Zijn vader was in 1943 op achttienjarige leeftijd in zijn woonplaats Leiden opgepakt en voor de keuze gesteld: werken in Duitsland of in een kamp van de Nederlandse Arbeidsdienst in Limburg. Mede omdat familie van zijn vriendin Johanna Wijnen in Heerlen woonde, koos hij voor Limburg en kwam hij terecht in kamp NAD Ernst Casimir 415 bij Roggel. Tenminste, zo zingt dit kampverhaal van zijn vader rond in de familie. Voor de duidelijkheid, een werkkamp dient los gezien te worden van een concentratiekamp. Al vlug na de capitulatie van Nederland in mei 1940 werden deze werkkampen door de Duitse bezetter opgericht om onder meer de gedemobiliseerde Nederlandse militairen aan het werk te zetten, die anders werkloos dreigden te worden en wellicht de samenleving zouden ontwrichtten. De maatregel sloot aan bij de werkverschaffingsprojecten uit de crisisjaren dertig. De Nederlandsche Arbeidsdienst (zoals de organisatie in de spelling van die tijd werd geschreven) bezat aanvankelijk een vrijwillig karakter en was politiek neutraal van opzet. Naarmate de oorlog vorderde, verdween echter die vrijwilligheid en kreeg de Arbeidsdienst steeds nadrukkelijker een pro-Duits karakter. In kamp Ernst Casimir 415 Roggel hielden de arbeidsmannen, zoals de werkers van de Nederlandsche Arbeidsdienst werden genoemd, zich voornamelijk bezig met de ontginning van de Peel en met de kanalisatie van de beken rondom Heibloem.
Zoektocht
Toen René eens in de buurt van Roggel was, heeft hij geprobeerd de locatie van het kamp terug te vinden. Zijn ouders kon hij daar niets meer over vragen; beiden waren inmiddels overleden. Wel beschikte hij over enkele oude foto’s over het bezoek dat zijn moeder in 1943 aan het kamp heeft gebracht. Vermoedelijk heeft zij dat per fiets gedaan tijdens een verblijf bij familie in Heerlen, waarschijnlijk samen met haar broer of een neef. De foto’s zijn vrijwel zeker gemaakt met de camera van haar vader, een beroepsfotograaf die al in 1937 was overleden.
De spontane zoektocht in Roggel had René helaas niets opgeleverd. Ook enkele dorpelingen die hij aansprak konden hem niet wegwijs maken en reageerden zelfs verbaasd dat er in de oorlog een werkkamp in hun omgeving had gelegen. Hij kon er zich wel bij neerleggen dat hij het kampje van zijn vader niet had gevonden. Het was al zo lang geleden en het was natuurlijk niet zo vreemd dat alle kampsporen in het landschap en in het geheugen van de inwoners waren verdwenen. Dit verhaal van zijn mislukte zoektocht vertelde hij aan de wandelaars uit Roggel, die hem adviseerden contact met mij op te nemen. Zij wisten dat ik ooit een oorlogskaart van de gemeente Leudal had samengesteld. Ik kon René al snel uitleggen waarom zijn zoektocht niets had opgeleverd. De naam van het kamp had hem namelijk op het verkeerde been gezet. Kamp Ernst Casimir 415 lag niet in Roggel zelf, maar op het grondgebied van het huidige Heibloem, een kerkdorp dat in de oorlogsjaren nog nauwelijks als woonkern bestond.
Tijdsbeelden
Niet lang daarna stuurde René mij vier oude foto’s van het bezoek van zijn moeder aan het werkkamp per e-mail toe. Het zijn kleine tijdsbeelden die een persoonlijke blik werpen op een stukje oorlogsgeschiedenis. Op één van de foto’s staan zijn vader en moeder speels poserend voor de camera. De verliefdheid spat ervan af — een ontroerend beeld van twee jonge mensen die in een moment van onbevangenheid genieten van elkaars gezelschap. Liefde in tijden van oorlog.
Daarnaast zijn er twee foto’s van zijn moeder te paard en een opname van vier jonge mannen in het (bronsgroene) uniform van de arbeidsman. Bij nadere bestudering blijken de foto’s niet allemaal het kampverhaal te vertellen. De speelse kiek van zijn ouders is met grote zekerheid niet in het kamp genomen. Zijn moeder draagt daar een andere jurk dan op de foto’s met het paard. Bovendien is zijn vader gefotografeerd in zijn "zondagse pak" en niet in zijn arbeidsman-uniform. Ook één van de paardenfoto’s is elders genomen. Hoewel de jongedame op het paard op beide foto's dezelfde jurk draagt, gaat het duidelijk om een ander paard en een andere omgeving (let ook op de schoenen en het sjaaltje).
Alleen de foto waarop twee mannen naast de amazone lopen, kan met zekerheid aan het kamp worden gekoppeld. Aan de hand van de plattegrond van het kamp is zelfs vrij nauwkeurig aan te wijzen waar de foto genomen moet zijn (zie het kruis op de plattegrond), namelijk in de buurt van de stenen paardenstal van het kamp. Ook de foto van de vier mannen voor een barak is vrijwel zeker in Heibloem gemaakt. Vermoedelijk staan hier enkele kameraden van René’s vader op afgebeeld. Zulke details maken duidelijk hoeveel informatie oude foto’s kunnen prijsgeven wanneer je ze aandachtig bekijkt.
Tegelijkertijd vraag ik mij af hoeveel oorlogsfoto’s er nog altijd in kasten en op zolders zijn verborgen.
Aan dit verhaal kleeft echter ook een tragische kant. René’s vader liep tijdens zijn verblijf in het kamp tuberculose op, destijds een levensgevaarlijke ziekte. Hij werd opgenomen in een ziekenhuis in Leiden en bracht op die manier de rest van de oorlog door. Kort na de bevrijding vertrok hij als een van de eersten naar het Zwitserse Davos om verder van de ziekte te herstellen.
